BIST 100 nedir, endeks nasıl okunur?

Haberlerde "BIST 100 bugün %2 yükseldi" cümlesini sık duyarsınız. Ama bu tam olarak ne demek? Hangi hisse yükseldi, kim kazandı, 11.800 "puan" neyi ifade ediyor?

Bu yazı o soruları cevaplıyor.

Endeks bir fiyat değildir

İlk ve en önemli nokta: endeks bir ortalamadır, bir fiyat değil.

BIST 100, Borsa İstanbul'da işlem gören en büyük ve en çok işlem gören 100 şirketin hisse fiyatlarını tek bir sayıya indirger. Bu sayı, tek tek şirketlere değil, piyasanın bütününe bakmanızı sağlar.

"BIST 100 11.800 puan" cümlesi, bir hissenin 11.800 lira olduğu anlamına gelmez. Bu sayı bir referans noktasına göre üretilmiştir.

Puan nereden geliyor?

Endeksler bir başlangıç tarihinde belirli bir değere (örneğin 100'e) eşitlenir. Sonrasında şirketlerin toplam değeri değiştikçe endeks de aynı oranda değişir.

Yani endeksin mutlak değeri değil, değişimi anlamlıdır:

• Endeks 10.000'den 11.000'e çıktıysa piyasa %10 değer kazanmıştır.
• 11.800'den 11.600'e indiyse yaklaşık %1,7 kaybetmiştir.

Bu yüzden endeks haberlerinde puan değil, yüzde takip edilir.

Ağırlıklandırma: her şirket eşit değildir

BIST 100'deki 100 şirketin endekse etkisi eşit değildir. Endeks, şirketlerin halka açık piyasa değerine göre ağırlıklandırılır.

Pratikte bunun anlamı şudur: çok büyük birkaç şirket endeksi tek başına sürükleyebilir. Dev bir bankanın hissesi %5 yükselirse endeks belirgin biçimde yükselir; küçük bir şirketin hissesi %20 yükselse bile endekste neredeyse hiç iz bırakmaz.

Bu yüzden "endeks yükseldi" ile "hisselerin çoğu yükseldi" aynı şey değildir. Endeks artıda kapanırken portföyünüz eksiye geçmiş olabilir. Bu bir çelişki değil, ağırlıklandırmanın doğal sonucudur.

BIST 30 ile farkı

• BIST 30: En büyük 30 şirket. Daha dar, daha oynak, vadeli işlemlerin dayanağı.
• BIST 100: En büyük 100 şirket. Piyasanın genel görünümü için daha temsil edici.

İkisi genellikle aynı yönde hareket eder. Aralarında belirgin bir ayrışma olduğunda bu, büyük şirketlerle orta ölçeklilerin farklı yöne gittiğini gösterir — izlemeye değer bir sinyaldir.

Her ikisini de piyasalar sayfamızdan canlı takip edebilirsiniz.

Endeksi neye göre yorumlamalı?

Bir sayıyı tek başına değerlendirmek yanıltıcıdır. Endeksi okurken üç karşılaştırma yapın:

1. Enflasyona göre. Endeks yılda %40 arttıysa ve enflasyon %45 ise, borsa nominal olarak kazandırmış ama alım gücü olarak kaybettirmiştir. Reel getiri negatiftir.

2. Dolara göre. Endeksi dolara çevirip bakmak, kur etkisini ayıklar. TL bazında rekor kıran bir endeks, dolar bazında yıllar öncesinin altında olabilir.

3. Küresel endekslere göre. S&P 500 ve DAX da aynı gün yükseldiyse, hareket büyük ihtimalle küreseldir ve Türkiye'ye özgü bir haberle ilgili değildir.

Seans saatleri

Borsa İstanbul hafta içi 10:00 – 18:00 arasında açıktır. Hafta sonu ve resmî tatillerde işlem yapılmaz; bu günlerde gördüğünüz endeks değeri son kapanışın aynısıdır.

Sitemizdeki fiyat tablosunda seans durumu ("Seans açık", "Seans kapandı", "Hafta sonu") üst kısımda belirtilir.

Endekse yatırım yapılabilir mi?

Doğrudan endeks satın alınamaz — endeks bir hesaplamadır, bir ürün değil. Ancak endeksi takip eden fonlar (endeks fonları, borsa yatırım fonları) bu işlevi görür.

Bu araçların da kendi masrafları, takip hataları ve riskleri vardır. Bir fona yatırım yapmadan önce fon bilgilendirme belgesini okumak gerekir.

Özetle

• Endeks bir fiyat değil, ağırlıklı bir ortalamadır.
• Puanın mutlak değeri değil, yüzde değişimi anlamlıdır.
• Büyük şirketler endeksi orantısız biçimde etkiler.
• Endeksi enflasyon ve dolar karşısında da değerlendirin; nominal getiri yanıltıcı olabilir.
• Küresel endekslere bakmak, hareketin kaynağını ayırt etmenizi sağlar.

BIST 100, BIST 30 ve küresel endeksleri piyasalar sayfamızdan canlı izleyebilirsiniz.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.